Κατηγορία: Φιλοσοφικές θεωρίες

Γραφή και προφορικότητα στον Πλάτωνα

Ενώ ο Πλάτων θεωρείται ότι γράφει με πολύ ωραίο και κατανοητό τρόπο για τις πιο δύσκολες έννοιες, ωστόσο σε κάποια κείμενά του δηλώνει ότι η αληθινή φιλοσοφία μπορεί να μεταδοθεί μόνο προφορικά.

Το πρόβλημα

Οι πλατωνικοί διάλογοι θεωρούνται υποδείγματα φιλοσοφικού γραπτού λόγου. Παρότι ο Πλάτων κάνει επίθεση στους ποιητές, ο τρόπος που γράφει θυμίζει θεατρικό έργο. Έτσι, καταφέρνει να μεταδώσει τη διαλεκτική αντιπαράθεση που θεωρεί συστατικό στοιχείο της φιλοσοφίας και να διατηρήσει τη ζωντάνια των κειμένων. Στον Φαίδρο και την Έβδομη Επιστολή ο Πλάτων ισχυρίζεται ότι η φιλοσοφία μπορεί να μεταδοθεί μόνο προφορικά γιατί δεν αποδίδεται σωστά με τον γραπτό λόγο. Προκύπτει, λοιπόν, το πρόβλημα αν οι πλατωνικοί διάλογοι καταγράφουν την αληθινή φιλοσοφία του Πλάτωνα, ή αν πρέπει να αναζητήσουμε τα άγραφα δόγματα, δηλαδή τις απόψεις του που δεν κατέγραψε ποτέ αλλά δίδαξε προφορικά στους μαθητές του.

Ο Φαίδρος

Σύμφωνα με τον μύθο στον Φαίδρο, ο Αιγύπτιος βασιλιάς δείχνει ότι η γραφή δεν έκανε πιο σοφούς τους ανθρώπους. Ο Σωκράτης κατηγορεί τον γραπτό λόγο για τρία μειονεκτήματα: είναι στάσιμος και δεν αλλάζει, δεν μπορεί να υπερασπιστεί αυτά που παρουσιάζει, δεν επιλέγει τον αναγνώστη του. Αντίθετα, ο προφορικός λόγος δεν έχει αυτά τα μειονεκτήματα.

Ο Πλάτων φαίνεται αφενός να καταδικάζει τη γραφή και να λέει ότι η φιλοσοφία του δεν καταγράφεται στα γραπτά έργα του, αφετέρου να υπερασπίζεται τη γραφή: ο φιλόσοφος προτιμά τη γραφή από το να συμμετέχει σε συμπόσια ή να συνομιλεί με διαφόρους.

Συμπερασματικά, ο προφορικός λόγος είναι ανώτερος όταν διεξάγεται σε κατάλληλες συνθήκες ώστε να μπορεί να μεταδώσει τη φιλοσοφική γνώση. Εάν δεν υπάρχουν αυτές οι συνθήκες, τότε ο προφορικός λόγος είναι προβληματικός, γι αυτό καλύτερα να γίνει γραπτός.

Η αληθινή φιλοσοφία είναι μια διαδικασία διδασκαλίας ανάμεσα σε έναν δάσκαλο και έναν μαθητή, με αντικείμενο τις βασικές πολιτικές και ηθικές αξίες. Με μέθοδο τη διαλεκτική διατυπώνουν θεωρίες τις οποίες κατόπιν ελέγχουν και αναλόγως τις αναδιαμορφώνουν ή τις απορρίπτουν. Ο φιλοσοφικός λόγος είναι αποτελεσματικός όταν ο μαθητής θέλει να μάθει, να καλλιεργήσει τη ψυχή του, γι αυτό η φιλοσοφία είναι «ψυχαγωγία» (=αγωγή της ψυχής).

Έβδομη επιστολή

Στην Έβδομη επιστολή ο Πλάτων δηλώνει ότι δεν έχει γράψει τίποτα για την «ουσία των όντων» γιατί αυτό το θέμα δεν μπορεί να διατυπωθεί ούτε προφορικά ούτε γραπτά. Η φιλοσοφία είναι μια πορεία ζωής, ένα δύσκολο ταξίδι μέσα σε θεωρίες και έννοιες που δεν μπορούν να εκφραστούν με λόγια. Άλλωστε, μια γραπτή έκθεση της «ουσίας των όντων» εύκολα θα γινόταν αντικείμενο επιθέσεων.

Η γνώση δημιουργείται στη ψυχή από τη σχέση δασκάλου-μαθητή μέσω της διαλεκτικής μεθόδου. Αυτή η ψυχική σχέση δεν περιγράφεται γραπτώς. Από την άλλη, βέβαια, ο άνθρωπος μπορεί να εκφραστεί ζωηρά μόνο με τον προφορικό λόγο χάρη στον οποίο μπορεί να μεταδώσει γνώσεις στους άλλους.

Συμπέρασμα

Η φιλοσοφία για τον Πλάτωνα είναι μια ζωντανή προφορική διαδικασία ανταλλαγής θέσεων και επιχειρημάτων. Ο πλατωνικός διάλογος είναι γραπτό κείμενο αλλά έχει όλα τα πλεονεκτήματα του προφορικού. Ο Πλάτων δεν θέλει η φιλοσοφία να μοιάζει με δόγμα, δηλαδή ένα αυστηρό σύστημα απόψεων, διότι αφενός με τη γλώσσα δεν μπορούμε να εκφράσουμε τα πάντα, αφετέρου η φιλοσοφία παράγεται μέσα στην ψυχή του μαθητή. Γι αυτό, οι πλατωνικοί διάλογοι δεν παρουσιάζουν ακλόνητες θέσεις αλλά δείχνουν τον τρόπο να εντοπίζουμε τα σημαντικά προβλήματα και να εξετάζουμε τις λύσεις που προτείνονται.

Τα άγραφα δόγματα του Πλάτωνα

Τα άγραφα δόγματα του Πλάτωνα

«Άγραφα δόγματα» αποκαλούνται οι απόψεις του...

Αντιγραφές πλατωνικών έργων στο Βυζάντιο – χειρόγραφη παράδοση

Αντιγραφές πλατωνικών έργων στο Βυζάντιο – χειρόγραφη παράδοση

Η χειρόγραφη παράδοση των έργων του Πλάτωνα και των...

Πολιτική φιλοσοφία του Πλάτωνα

Πολιτική φιλοσοφία του Πλάτωνα

Ο Πλάτων στους διαλόγους του επιδεικνύει έντονο ενδιαφέρον...

Αρίστιππος

Αρίστιππος

Ο Αρίστιππος από την Κυρήνη (435-355 π.Χ.) εντάσσεται στους...