Οι Σοφιστές κυριαρχούν στην πνευματική ζωή της Αθήνας τον 5ο αιώνα π.Χ. και προκαλούν αναταραχή στην εκπαίδευση με τις πρωτότυπες και προκλητικές απόψεις τους που διδάσκουν ιδιωτικά με αμοιβή.

Ιστορικό πλαίσιο

Η δημοκρατία και η συμμετοχή στους θεσμούς απαιτεί από τους πολίτες να γίνουν ικανοί στον λόγο ώστε να μιλάνε δημόσια. Γι αυτό, χρειαζόταν ένα νέο είδος δασκάλου, ο «σοφιστής». Στην αρχή ο όρος σήμαινε τον σοφό, αλλά αργότερα δήλωνε την ομάδα διανοούμενων που ήρθε στην Αθήνα και έκανε μαθήματα με αμοιβή. Ο Πλάτων διακρίνει τον φιλόσοφο από τον σοφιστή για να διαχωρίσει το δικό του πρόγραμμα εκπαίδευσης από αυτά που διδάσκουν οι αντίπαλοί του, οι Σοφιστές.

Προκατάληψη για τους Σοφιστές

Οι Σοφιστές απέκτησαν κακή φήμη εξαιτίας του Πλάτωνα. Σε πολλούς διαλόγους του κατακρίνει τον δάσκαλο που παίρνει χρήματα για να διδάξει. Ακόμα χειρότερα, σκοπός των Σοφιστών είναι η νίκη του ομιλητή για να εξυπηρετήσει το συμφέρον του αδιαφορώντας για την αλήθεια και την ηθική. Ωστόσο, οι Σοφιστές επηρέασαν τη σκέψη του Πλάτωνα, γι αυτό και οι περισσότεροι, μαζί με τον Σωκράτη, είναι οι πρωταγωνιστές των διαλόγων του.

Παρόμοια, ο Ξενοφών και ο Αριστοτέλης μιλάνε για εξευτελισμό της παιδείας με την αμοιβή των δασκάλων εννοώντας τους Σοφιστές. Στην κακή φήμη των Σοφιστών έπαιξε ρόλο η παρακμή της δημοκρατίας στην Αθήνα ∙ οι δημαγωγοί είχαν γίνει τόσο ικανοί στον λόγο που μπορούσαν εύκολα να παραπλανήσουν τον λαό.

Σοφιστές και κείμενα σοφιστικού περιεχομένου

Οι πιο γνωστοί Σοφιστές είναι ο Πρωταγόρας, ο Γοργίας, ο Αντιφών, ο Πρόδικος, ο Ιππίας, ο Κριτίας. Υπάρχουν δύο σημαντικά κείμενα που πιθανόν γράφτηκαν από τους Σοφιστές: ο Ανώνυμος του Ιάμβλιχου (ο Ιάμβλιχος διέσωσε αποσπάσματα από το έργο ενός ανώνυμου σοφιστή) και οι Δισσοί Λόγοι (ανώνυμου συγγραφέα).

Βασικές θεωρίες των Σοφιστών:

α) Εμπιστοσύνη στις ικανότητες του ανθρώπινου λόγου. Ο Γοργίας στο Εγκώμιο της Ωραίας Ελένης μιλά για τη σημασία της πειθούς, δηλαδή να μπορείς να πείθεις κάποιον με τα λόγια να κάνει κάτι. Η πειθώ των λόγων οδήγησε την Ελένη στην Τροία ∙ η κατηγορούμενη είναι αθώα γιατί η πειθώ έχει τη δύναμη να σε αναγκάζει να κάνεις κάτι. Ο λόγος επηρεάζει την ψυχή όπως το φάρμακο επηρεάζει το σώμα λειτουργώντας άλλοτε σαν θεραπευτικό κι άλλοτε σαν δηλητήριο. Ικανός ρήτορας είναι όποιος μπορεί να διατυπώνει δισσούς λόγους, δηλαδή για το ίδιο θέμα έχει την ικανότητα να μιλάει με θετικούς και αρνητικούς λόγους.

β) Σχετικισμός. Για τους Σοφιστές τα πάντα είναι σχετικά, δεν υπάρχει μία αντικειμενική αλήθεια.

γ) «Πάντων χρημάτων μέτρον ἄνθρωπος». Ο Πρωταγόρας από τη Θράκη υποστήριξε ότι για όλα τα πράγματα μέτρο είναι ο άνθρωπος, άρα όλα είναι σχετικά σύμφωνα με την ερμηνεία που τους δίνει κάθε άνθρωπος. Η φράση δέχτηκε πολλές ερμηνείες και ίσως ειπώθηκε μέσα στο πλαίσιο των αντιλογιών (=αντιπαράθεση λόγων) στα δικαστήρια και την Εκκλησία του δήμου.

δ) Κριτική της παραδοσιακής θρησκείας. Ο Πρωταγόρας δήλωσε ότι δεν γνωρίζει αν στ' αλήθεια υπάρχουν οι θεοί ούτε ποια μορφή έχουν. Ο Πρόδικος λέει ότι οι θεοί είναι δημιούργημα των ανθρώπων. Ο Κριτίας αναφέρει ότι ο θεός είναι επινόηση ενός έξυπνου ανθρώπου που ήθελε να προκαλέσει τον φόβο στους συμπολίτες του ώστε να υπακούν τον νόμο.

ε) Υπακοή στον νόμο/Νόμος και φύσις. Ο σοφιστής Αντιφών μιλά για τον νόμο της φύσης και τον νόμο της πολιτείας ∙ ο πρώτος ισχύει παντού και πάντα για όλους, ο δεύτερος είναι σύμβαση που έφτιαξαν οι άνθρωποι. Το ίδιο θέμα έθιξαν ο Ιππίας, ο Ανώνυμος του Ιάμβλιχου και ο Καλλικλής στον πλατωνικό διάλογο Γοργίας.

Γλώσσα

Οι Σοφιστές, ιδιαίτερα ο Πρωταγόρας, έδειξαν ενδιαφέρον για τη γλώσσα και τη σωστή χρήση της. Αναρωτήθηκαν αν οι λέξεις δημιουργήθηκαν ως σύμβαση από τους ανθρώπους ή αν υπήρχαν εξαρχής.

Το σωκρατικό δαιμόνιο

Ισοκράτης και Πλάτων

Ισοκράτης και Πλάτων

Σπουδαίος ρήτορας της Αθήνας του 4ου αιώνα π.Χ.,...

Κυνόσαργες

Κυνόσαργες

Το τρίτο σε σπουδαιότητα γυμνάσιο της κλασικής Αθήνας...

Ο ρόλος του μύθου στο έργο του Πλάτωνα

Ο ρόλος του μύθου στο έργο του Πλάτωνα

Το πλατωνικό έργο περιλαμβάνει σημαντικό αριθμό μυθικών...

Αρχαία υπομνήματα στους πλατωνικούς διαλόγους

Αρχαία υπομνήματα στους πλατωνικούς διαλόγους

Τα υπομνήματα ήταν έργα που ερμήνευαν τους πλατωνικούς...