Κατηγορία: Πρόσωπα

Δημόκριτος (και Πλάτων)

Ο τελευταίος και ο πιο σημαντικός και τολμηρός προσωκρατικός φιλόσοφος, ο εισηγητής της ατομικής θεωρίας. Θεωρείται ο μεγάλος θεωρητικός αντίπαλος του Πλάτωνα.

Στοιχεία βιογραφίας

Πατρίδα του Δημόκριτου ήταν τα Άβδηρα της Θράκης, όπως και του λίγο μεγαλύτερου Πρωταγόρα. Ταξίδεψε αρκετά, αλλά απέφυγε την Αθήνα. Γεννήθηκε γύρω στο 460 π.Χ. και έφθασε σε μεγάλη ηλικία. Αυτό σημαίνει ότι ο Δημόκριτος είναι νεώτερος από τον Σωκράτη και τους σοφιστές, και επομένως, με χρονολογικά κριτήρια, δεν θα έπρεπε να συμπεριληφθεί στους προσωκρατικούς φιλοσόφους. Αν κατατάσσεται στους Προσωκρατικούς, είναι γιατί το φιλοσοφικό του σύστημα αποτελεί από κάθε πλευρά το επιστέγασμα της προσωκρατικής σκέψης.

Ο Δημόκριτος υπήρξε ένας από τους πολυγραφότερους αρχαίους συγγραφείς, και είναι μεγάλο δυστύχημα η απώλεια των έργων του. Από τα έργα του σώζονται κάποιοι τίτλοι (Μέγας και Μικρός Διάκοσμος), και αρκετά αποσπάσματα, η πλειονότητα ωστόσο των οποίων έχουν ηθικό περιεχόμενο και όχι φυσικό. Λέγεται ότι η έκταση των έργων του Δημόκριτου ήταν συγκρίσιμη με την αντίστοιχη των έργων του Πλάτωνα, του μεγάλου θεωρητικού του αντιπάλου. Η επικράτηση της πλατωνικής φιλοσοφίας κατά τον 4ο αιώνα π.Χ. και η διάδοση των πλατωνικών σχολών θα πρέπει να είναι η αιτία για τον παραμερισμό της δημοκρίτειας σκέψης.

Η ατομική θεωρία

Η ατομική θεωρία, για την οποία έγινε διάσημος ο Δημόκριτος, αποδίδεται από τους αρχαίους συγγραφείς από κοινού στον ίδιο και στον Λεύκιππο. Για τον Λεύκιππο ωστόσο δεν έχουμε καμιά ουσιαστική πληροφορία, εκτός από το ότι ήταν μεγαλύτερος από τον Δημόκριτο.

Ο Δημόκριτος ξεκινά από τον Παρμενίδη. Πολλά είναι τα κοινά τους σημεία: η καχυποψία απέναντι στην αξιοπιστία των αισθήσεων, η προτεραιότητα της νοητικής οδού, η βεβαιότητα ότι αυτό που υπάρχει πραγματικά είναι αμετάβλητο. Στο μοναδικό Ον του Παρμενίδη ο Δημόκριτος αντιπαραθέτει τα άτομα και το κενό. Τα άτομα του Δημόκριτου θα πρέπει να τα φανταστούμε ως τις ελάχιστες μονάδες της ύλης – «άτομο» άλλωστε σημαίνει το άτμητο, αυτό που δεν μπορεί να διαιρεθεί σε μικρότερα μέρη. Το μικροσκοπικό τους μέγεθος τα κάνει αόρατα, απρόσιτα στις αισθήσεις. Και, αφού στα άτομα και στο κενό δεν φθάνει κανείς μέσω των αισθήσεων, υποθέτουμε ότι η βεβαιότητα του Δημόκριτου για τα άτομα θα πρέπει να στηριζόταν σε κάποιο νοητικό συλλογισμό

Συμβατικά υπάρχει το γλυκό, συμβατικά το πικρό, συμβατικά το θερμό, συμβατικά το ψυχρό, συμβατικά το χρώμα. Στην πραγματικότητα υπάρχουν τα άτομα και το κενό. Δημόκριτος, απ. 9

Τα άτομα τώρα είναι άπειρα στο πλήθος και διαφορετικά μεταξύ τους ως προς το σχήμα και το μέγεθος. Η συνένωση πολλών ατόμων δημιουργεί τις ορατές μάζες, τα ποικίλα ορατά αντικείμενα που βλέπουμε και αισθανόμαστε. Ο Δημόκριτος θεωρεί ότι η γέννηση ενός πράγματος είναι στην πραγματικότητα ανάμειξη προϋπαρχόντων στοιχείων: είναι συμπλοκή πολλών ατόμων, οπότε και ο θάνατος είναι διάσπαση ενός συμπλέγματος ατόμων. Είναι πιθανό ο Δημόκριτος να θεώρησε ότι τα άτομα είναι άπειρα στον αριθμό, στο σχήμα και στο μέγεθος για να εξηγήσει έτσι την απειρία των ορατών αντικειμένων του κόσμου μας. Τα άψυχα αντικείμενα, οι ζωικοί οργανισμοί και ο άνθρωπος δημιουργούνται από συνενώσεις ατόμων. Στο σχήμα των ατόμων αποδίδεται η ιδιομορφία κάποιων συγκεκριμένων σωμάτων: για παράδειγμα, η φωτιά και η ψυχή αποτελούνται από σφαιρικά άτομα (Αριστοτέλης, Περί ψυχής 405a11). Η ανθρώπινη αίσθηση και η νόηση εξηγούνται κι αυτές με βάση την κίνηση και τη συνένωση ατόμων.

Θα μπορούσε λοιπόν κανείς να σκεφτεί ότι η βασική τάση του Δημόκριτου ήταν να αναγάγει τις ποιοτικές διαφορές των ορατών πραγμάτων σε ποσοτικές διαφορές (αριθμού, σχήματος και μεγέθους) των ατόμων, όπως έκανε πολύ αργότερα η νεότερη φυσική επιστήμη. Το πρόβλημα ωστόσο με τη δημοκρίτεια ατομική θεωρία ήταν ότι δεν προσδιόριζε τα ποσοτικά χαρακτηριστικά των ατόμων, και έτσι στην πράξη δεν μπορούσε να προσφέρει ακριβείς εξηγήσεις για τα επιμέρους ορατά φαινόμενα.

Η αιωνιότητα της κίνησης

Στόχος ωστόσο του Δημόκριτου δεν ήταν η διατύπωση μιας ακριβούς ποσοτικής επιστήμης, αλλά ενός γενικού μοντέλου εξήγησης της φυσικής πραγματικότητας. Τον στόχο αυτό τον πέτυχε, και μάλιστα με μια πληρότητα που εκπλήσσει. Η γενική αρχή των Ατομικών ότι το μόνο που υπάρχει είναι τα άτομα και το κενό ακολουθείται με απόλυτη συνέπεια σε κάθε τομέα φαινομένων. Εμφανώς διαφορετικά φαινόμενα, όπως η δημιουργία των καθημερινών αντικειμένων και του κόσμου, η επίγεια και η ουράνια κίνηση, η ανθρώπινη φυσιολογία, εξηγούνται με τον ίδιο τρόπο.

Ο κόσμος δημιουργείται όταν πολλά άτομα, με ποικίλα σχήματα, συναθροίζονται και παράγουν μια δίνη, η οποία διαχωρίζει τα λεπτά σώματα, ενώ συνενώνει προς το κέντρο τα βαρύτερα σε μια πρώτη σφαιρική δομή, τη Γη (Διογένης Λαέρτιος, ΙΧ.31). Και μάλιστα επειδή υπάρχουν απειράριθμα άτομα και το κενό είναι επίσης άπειρο, δεν υπάρχει κανένας λόγος να θεωρήσουμε ότι η δημιουργία του κόσμου μας είναι ένα φαινόμενο μοναδικό. Οι Ατομικοί είναι λοιπόν οι πρώτοι στοχαστές που διατύπωσαν με σαφήνεια την ιδέα ότι υπάρχουν άπειροι κόσμοι (Ιππόλυτος, Έλεγχος Ι.13.2).

Στο σύστημα των Ατομικών, τρία είναι τα αιωνίως υπάρχοντα στοιχεία: τα άτομα, το κενό και η κίνηση. Ο Λεύκιππος και ο Δημόκριτος θεώρησαν δεδομένο ότι τα άτομα ήταν εξ αρχής κινούμενα, και, απ’ ό,τι φαίνεται, δεν αισθάνθηκαν την υποχρέωση να αιτιολογήσουν την ύπαρξη αυτής της κίνησης. Όταν ο Δημόκριτος υποστήριξε την αιωνιότητα της κίνησης απορρίπτοντας τις κοσμικές δυνάμεις που είχαν εισαγάγει ο Εμπεδοκλής και ο Αναξαγόρας (τη Φιλία και το Νείκος, τον Νου) είχε επίγνωση ότι με τον τρόπο αυτό απομάκρυνε κάθε ανθρωπομορφικό στοιχείο από τον φυσικό κόσμο. Το σύμπαν των Ατομικών είναι γυμνό και απρόσωπο. Η ανθρώπινη ψυχολογία και η ανθρώπινη ηθική δεν έχουν καμία σχέση με τους μηχανισμούς που διέπουν τον κόσμο.

Ανάγκη και τύχη.Η αντίθεση με τον Πλάτωνα

Οι μηχανισμοί της φύσης λειτουργούν χωρίς να ρυθμίζονται από κάποια ανώτερη δύναμη. Αυτό άραγε σημαίνει ότι όλα στη φύση λειτουργούν άτακτα και τυχαία; Αν κρίνουμε από τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη, πολλοί μεταγενέστεροι ερμήνευσαν έτσι την ατομική θεωρία. Ο Πλάτων στους Νόμους εξαπολύει μια δριμεία επίθεση εναντίον του Δημόκριτου (χωρίς ωστόσο ποτέ να τον κατονομάζει) και των «μοχθηρών και ασεβών νέων σοφών», που ισχυρίζονται ότι τα μεγαλύτερα και ωραιότερα πράγματα έγιναν χωρίς την επέμβαση κάποιου νου ή κάποιου θεού (889c), αλλά είναι έργα της φύσης και της τύχης (889a). Το λάθος των φιλοσόφων αυτών είναι ότι υποτιμούν τον ρόλο της ψυχής, στην οποία δίνουν υλική υπόσταση, αλλά και της έλλογης σκοπιμότητας που διέπει το σύμπαν. Η αντίθεση στον Δημόκριτο ίσως είναι και το κίνητρο που ωθεί τον Πλάτωνα να γράψει προς το τέλος της ζωής του τον Τίμαιο, όπου προσπαθεί να οικοδομήσει μια τελεολογική κοσμολογία σε πλήρη αντιπαράθεση με το μηχανιστικό δημοκρίτειο σύμπαν. Και στον Τίμαιο δεν υπάρχεικαμία αναφορά στον Δημόκριτο, ακόμη και όταν ο Πλάτων υιοθετεί ένα ιδιότυπο σύστημα μαθηματικού ατομισμού, όπου τα άτομα του Δημόκριτου αντικαθίστανται από στοιχειώδη τρίγωνα. Οι Ατομικοί ωστόσο ουδέποτε μίλησαν για κυριαρχία της τύχης στο σύμπαν. Η δική τους λέξη-κλειδί είναι η «ανάγκη».

Κανένα πράγμα δεν γίνεται μάταια, αλλά όλα για κάποιον λόγο και από ανάγκη. Λεύκιππος, απ. 1

Η Ανάγκη δεν ταυτίζεται με την Τύχη - κατά μίαν έννοια μάλιστα, είναι το αντίθετο της Τύχης. Οι Ατομικοί θέλουν να τονίσουν την αναγκαιότητα που διέπει κάθε φυσική μεταβολή. Οι κινήσεις και οι συγκρούσεις των ατόμων, οι βαθύτερες δηλαδή διεργασίες που προηγούνται μιας φυσικής μεταβολής, καθορίζουν με αναγκαιότητα την κατάληξη αυτής της μεταβολής. Ο κόσμος του Δημόκριτου δεν έχει Δημιουργό, δεν υπακούει σε κάποιο σχέδιο ούτε εκπληρώνει κάποιον σκοπό. Δεν είναι όμως και το βασίλειο της Τύχης. Η αναγκαιότητα που καθορίζει κάθε επιμέρους βήμα, κάθε αλλαγή και κάθε φαινόμενο είναι αρκετή για να προσδώσει συνοχή στον κόσμο. Με την ατομική θεωρία φθάνει στη φυσική της ολοκλήρωση η μακρά πορεία της σκέψης που είχε αρχίσει στη Μίλητο 200 χρόνια πριν.

Συγγραφέας: Βασίλης Κάλφας
  • Mazzioti, M., Federigo, E. Οι θεωρίες του Δημοκρίτου του Αβδηρίτη. Ξάνθη, 1982.
  • Furley, D.J. Two Studies in the Greek Atomists,. Princeton, 1967.
  • Kirk, G. S, Raven, J. E., Schofield, M. Οι Προσωκρατικοί Φιλόσοφοι. Αθήνα, 1988.
Η κοινωνία στην κλασική Αθήνα

Η κοινωνία στην κλασική Αθήνα

Στην κλασική Αθήνα κατοικούσαν εκατοντάδες χιλιάδες...

Ιάμβλιχος: η υπεράσπιση της θεουργίας

Ιάμβλιχος: η υπεράσπιση της θεουργίας

Ο σημαντικότερος, μετά τον Πλωτίνο, εκπρόσωπος του αρχαίου...

Η Ποικίλη Στοά

Η Ποικίλη Στοά

Η Ποικίλη Στοά βρίσκεται στην βόρεια πλευρά της Αγοράς της...

Μποναβεντούρα (Bonaventure)

Μποναβεντούρα (Bonaventure)

Ο Μποναβεντούρα (περ.1214–1274) αναπτύσσει ένα...